Lăng mộ danh nhân Lương Văn Chánh được xây dựng ở một vùng đất cao, nằm sau lưng núi Cấm, trước là dòng sông Bến Lội thơ mộng. Khu lăng mộ này được xây theo lối cổ, đắp hình mai rùa, được xây tường xung quanh. Ở 4 góc ngôi mộ được xây 4 cột lớn, trên đỉnh hình búp sen, trước mộ có hương án, bình phong.

Khu lăng mộ được xây theo lối cổ. Ảnh: P.Nhơn
Khu lăng mộ được xây theo lối cổ. Ảnh: P.Nhơn
Trước mộ có hương án, bình phong. Ảnh: P.Nhơn
Trước mộ có hương án, bình phong. Ảnh: P.Nhơn
Mộ đắp mai rùa… Ảnh: P.Nhơn
Mộ đắp mai rùa… Ảnh: P.Nhơn
… và được xây tường xung quanh. Ảnh: P.Nhơn
… và được xây tường xung quanh. Ảnh: P.Nhơn
Ở 4 góc ngôi mộ được xây 4 cột lớn, trên đỉnh hình búp sen. Ảnh: P.Nhơn
Ở 4 góc ngôi mộ được xây 4 cột lớn, trên đỉnh hình búp sen. Ảnh: P.Nhơn

Cách lăng mộ 500m là đền thờ Lương Văn Chánh cũng được xây trên một vùng đất cao ráo, hướng về phía Nam. Ngôi đền cổ này có cổng lớn đã rêu phong cổ kính, toát lên vẻ tĩnh mịch, uy nghi.

Đền thờ Lương Văn Chánh. Ảnh: P.Nhơn
Đền thờ Lương Văn Chánh. Ảnh: P.Nhơn
Đền thờ Lương Văn Chánh có cổng rêu phong cổ kính… Ảnh: P.Nhơn
Đền thờ Lương Văn Chánh có cổng rêu phong cổ kính… Ảnh: P.Nhơn
… toát lên vẻ tĩnh mịch, uy nghi. Ảnh: P.Nhơn
… toát lên vẻ tĩnh mịch, uy nghi. Ảnh: P.Nhơn

Khuôn viên đền thờ khá rộng với một cây bồ đề cổ thụ được công nhận là Cây di sản Việt Nam vào năm 2014. Cây bồ đề này có 3 thân, chu vi 12m, đường kính 3,8m, cao 21m. Căn cứ tính tuổi cây được xác định dựa vào lịch sử xây dựng mộ và đền thờ danh nhân Lương Văn Chánh. Theo các sử liệu ghi chép, khu lăng mộ và đền thờ Lương Văn Chánh được xây dựng vào những năm 30 của thế kỷ XVII. Trải qua thời gian, ngôi đền xuống cấp, sụp đổ thì cây bồ đề mọc lên và bám rễ từng chùm chặt vào bức tường phía trước ngôi đền. Đến năm 1822, dưới thời vua Minh Mạng, ngôi đền được xây lại để thờ tự. Như vậy, nếu tính niên đại tuổi cây thì ít nhất cây bồ đề này đã gần 200 năm tuổi (1822 - 2018).

Cây bồ đề được công nhận là Cây di sản Việt Nam. Ảnh: P.Nhơn
Cây bồ đề được công nhận là Cây di sản Việt Nam. Ảnh: P.Nhơn

Theo các sử liệu, danh nhân Lương Văn Chánh (? - 1611) quê ở Thanh Hóa, làm quan nhà Hậu Lê, trải đến chức Thiên Vũ vệ đô chỉ huy sứ. Năm 1558, Lương Văn Chánh theo Nguyễn Hoàng vào Thuận Hóa, có nhiều công lao giúp chúa Nguyễn mở mang vùng Thuận Quảng. Năm 1578, chúa Nguyễn Hoàng cử Lương Văn Chánh đem quân vào ổn định vùng đất từ đèo Cù Mông đến đèo Cả.

Cộng đồng dân cư này đã củng cố vùng đất biên viễn phía Nam của Đại Việt với tên gọi là Trấn Biên. Đó là cơ sở để năm 1611, chúa Nguyễn cho thành lập phủ Phú Yên với hai huyện Đồng Xuân và Tuy Hòa, tiền thân của tỉnh Phú Yên ngày nay.

Cây bồ đề có 3 thân… Ảnh: P.Nhơn
Cây bồ đề có 3 thân… Ảnh: P.Nhơn

Sau khi mất, Lương Văn Chánh được tôn vinh là Thành Hoàng của vùng đất Phú Yên. Sinh thời, ông là người có công rất lớn trong việc mở cõi nên được ban nhiều sắc phong. Hiện nay, tại ngôi đền thờ này còn lưu giữ 14 sắc phong của triều Lê, triều Nguyễn ban cho Lương Văn Chánh.

… chu vi 12m, đường kính 3,8m, cao 21m. Ảnh: P.Nhơn
… chu vi 12m, đường kính 3,8m, cao 21m. Ảnh: P.Nhơn

Năm 1996, khu lăng mộ và đền thờ của Lương Văn Chánh được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia. Hiện nay, hàng ngày có rất nhiều du khách tìm đến đây để tham quan và tìm hiểu con người, sự nghiệp của vị Thành Hoàng này.

Cây bồ đề tỏa bóng mát trước đền thờ Lương Văn Chánh. Ảnh: P.Nhơn
Cây bồ đề tỏa bóng mát trước đền thờ Lương Văn Chánh. Ảnh: P.Nhơn

Hằng năm, vào ngày 6.2 âm lịch (ngày nhận sắc lệnh) và ngày 19.9 âm lịch (ngày mất của ông), tỉnh Phú Yên tổ chức Lễ hội đền thờ Lương Văn Chánh long trọng. Đây là một Lễ hội lớn với người dân Phú Yên nhằm bày tỏ lòng kính trọng đối với vị Thành Hoàng. Lễ hội ngoài ý nghĩa lịch sử, còn có nhiều trò chơi dân gian độc đáo như kéo co, đánh bài chòi, cờ người… thu hút đông đảo du khách gần xa.