Dinh Độc Lập (tên gọi trước đây là dinh Norodom, ngày nay còn gọi là dinh Thống Nhất hay hội trường Thống Nhất) ở TPHCM là công trình kiến trúc có lịch sử hơn 150 tuổi.

Ngày 23.2.1868, sau khi Pháp chiếm xong lục tỉnh Nam kỳ (Biên Hoà, Gia Định, Định Tường, Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên), Thống đốc Nam Kỳ Lagrandière đã làm lễ đặt viên đá đầu tiên khởi công xây dựng Dinh Thống đốc Nam Kỳ mới tại Sài Gòn thay cho dinh cũ được dựng bằng gỗ vào năm 1863.

Dinh Norodom tên được lấy theo tên của Quốc vương Campuchia lúc bấy giờ là Norodom (1834-1904) - Ảnh: Tư Liệu
Dinh Norodom tên được lấy theo tên của Quốc vương Campuchia lúc bấy giờ là Norodom (1834-1904) - Ảnh: Tư Liệu

Dinh mới được xây dựng theo đồ án do kiến trúc sư Hermite phác thảo (người phác thảo đồ án Tòa thị sảnh Hongkong). Viên đá lịch sử này là khối đá lấy ở Biên Hòa, hình vuông rộng mỗi cạnh 50 cm, có lỗ bên trong chứa những đồng tiền hiện hành thuở ấy bằng vàng, bạc, đồng có chạm hình Napoleon đệ tam.

Mặt trước dinh Độc Lập. Ảnh: H.V.M
Mặt trước dinh Độc Lập. Ảnh: H.V.M

Công trình này được xây cất trên một diện tích rộng 12 ha, bao gồm một dinh thự lớn với mặt tiền rộng 80 m, bên trong có phòng khách chứa 800 người, và một khuôn viên rộng với nhiều cây xanh và thảm cỏ. Phấn lớn vật tư xây dựng dinh được chở từ Pháp sang. Do chiến tranh Pháp-Phổ 1870 nên công trình này kéo dài đến 1871 mới xong.

Cùng với công viên 30-4 ở phía trước, công viên văn hóa Tao Đàn phía sau, khuôn viên dinh Thống Nhất như lá phổi xanh của thành phố. Ảnh: T.L
Cùng với công viên 30-4 ở phía trước, công viên văn hóa Tao Đàn phía sau, khuôn viên dinh Thống Nhất như lá phổi xanh của thành phố. Ảnh: T.L

Sau khi xây dựng xong, dinh được đặt tên là dinh Norodom và đại lộ trước dinh cũng được gọi là đại lộ Norodom, lấy theo tên của Quốc vương Campuchia lúc bấy giờ là Norodom (1834-1904). 

Từ 1871 đến 1887, dinh được dành cho Thống đốc Nam kỳ (Gouverneur de la Cochinchine) nên gọi là dinh Thống đốc. Từ 1887 đến 1945, các Toàn quyền Đông Dương (Gouverneur-général de l'Indochine Française) đã sử dụng dinh thự này làm nơi ở và làm việc nên dinh gọi là dinh Toàn quyền.

Cặp ngà voi trong dinh Độc Lập - báu vật một thời của Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu. Ảnh: H.V.M 
Cặp ngà voi trong dinh Độc Lập - báu vật một thời của Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu. Ảnh: H.V.M 

Ngày 7. 9. 1954, dinh Norodom được Pháp bàn giao lại cho chính quyền Việt Nam Cộng hòa của Thủ tướng Ngô Đình Diệm và được đổi tên thành dinh Độc Lập. Từ đó dinh Độc Lập trở thành nơi đại diện cho chính quyền cũng như nơi ở của tổng thống và là nơi chứng kiến nhiều biến cố chính trị.

Thời kỳ này, Dinh Độc Lập còn được gọi là dinh Tổng thống. Theo thuật phong thủy, dinh được đặt ở vị trí đầu rồng, nên dinh cũng còn được gọi là Phủ đầu rồng.

Phòng khách Tổng thống. Ảnh: H.V.M
Phòng khách Tổng thống. Ảnh: H.V.M

Ngày 27. 2. 1962, hai viên phi công thuộc Quân lực Việt Nam Cộng hòa, Nguyễn Văn Cử và Phạm Phú Quốc, lái 2 máy bay AD-6 ném bom làm sập toàn bộ phần chính cánh trái của dinh.

Do không thể khôi phục lại, ông Ngô Đình Diệm đã cho san bằng và xây một dinh thự mới ngay trên nền đất cũ theo đồ án thiết kế của kiến trúc sư Ngô Viết Thụ, người Việt Nam đầu tiên đạt giải Khôi nguyên La Mã.

Thảm thêu hình rồng ở tiền sảnh tầng 2, sản xuất tại Hồng Kông năm 1973. Ảnh: H.V.M
Thảm thêu hình rồng ở tiền sảnh tầng 2, sản xuất tại Hồng Kông năm 1973. Ảnh: H.V.M

Dinh được xây dựng trên diện tích 4.500 m², diện tích sử dụng 20.000 m², gồm 3 tầng chính, 1 sân thượng, 2 gác lửng, tầng nền, 2 tầng hầm và một sân thượng cho máy bay trực thăng đáp xuống.

Sân bay trực thăng trong dinh Độc Lập và chiếc UH-1 còn lại của Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu. Ảnh: T.L
Sân bay trực thăng trong dinh Độc Lập và chiếc UH-1 còn lại của Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu. Ảnh: T.L

Hơn 100 căn phòng của Dinh được trang trí theo phong cách khác nhau tùy theo mục đích sử dụng bao gồm các phòng khánh tiết, phòng họp hội đồng nội các, phòng làm việc của Tổng thống và của Phó Tổng thống, phòng trình ủy nhiệm thư, phòng đại yến... chưa kể các phần khác như hồ sen bán nguyệt hai bên thềm đi vào chánh điện, bao lơn, hành lang...

Phòng họp nội các của Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu. Ảnh: H.V.M
Phòng họp nội các của Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu. Ảnh: H.V.M

Dinh cao 26m, tọa lạc trong khuôn viên rộng 12 ha rợp bóng cây. Bên ngoài hàng rào phía trước và phía sau Dinh là 2 công viên cây xanh. Giữa những năm 1960, đây là công trình có quy mô lớn nhất miền Nam và có chi phí xây dựng cao nhất (150.000 lượng vàng).

Phòng làm việc của Phó Tổng thống Nguyễn Cao Kỳ. Ảnh: H.V.M
Phòng làm việc của Phó Tổng thống Nguyễn Cao Kỳ. Ảnh: H.V.M

Các hệ thống phụ trợ bên trong Dinh hiện đại. Tầng hầm chịu được oanh kích của bom lớn và pháo. Mặt tiền của Dinh được trang trí cách điệu các đốt mành trúc phỏng theo phong cách các bức mành tại các ngôi nhà Việt và họa tiết các ngôi chùa cổ tại Việt Nam. Các phòng của Dinh được trang trí nhiều tác phẩm non sông cẩm tú, tranh sơn mài, tranh sơn dầu.

Phòng trình quốc thư. Ảnh: H.V.M
Phòng trình quốc thư. Ảnh: H.V.M

Từ ngày 31.10.1966, dinh Độc Lập trở thành nơi ở và làm việc của tổng thống Việt Nam Cộng hòa. Tổng thống Việt Nam Cộng hòa Nguyễn Văn Thiệu sống ở dinh này từ tháng 10 năm 1967 đến ngày 21 tháng 4 năm 1975.

Giả sơn trước khu ở của gia đình Tổng thống. Ảnh: H.V.M
Giả sơn trước khu ở của gia đình Tổng thống. Ảnh: H.V.M

Ngày 8 tháng 4 năm 1975, chiếc máy bay F-5E do Nguyễn Thành Trung lái, xuất phát từ Biên Hòa, đã ném bom Dinh, gây hư hại không đáng kể.

Lúc 10 giờ 45 phút ngày 30. 4.1975, xe tăng T54B mang số hiệu 843 của Quân đội Nhân dân Việt Nam dưới quyền chỉ huy của Trung úy Bùi Quang Thận đã húc nghiêng cổng phụ của dinh Độc Lập, tiếp đó xe tăng T54 mang số hiệu 390 do Vũ Đăng Toàn chỉ huy đã húc tung cổng chính tiến thẳng vào dinh.

Quà tặng của Tổng thống trưng bày trước khu nhà ở. Ảnh: H.V.M
Quà tặng của Tổng thống trưng bày trước khu nhà ở. Ảnh: H.V.M

Lúc 11 giờ 30 phút cùng ngày, Trung úy Quân Giải phóng Bùi Quang Thận, đại đội trưởng, chỉ huy xe 843, đã hạ lá cờ Việt Nam Cộng hòa trên nóc dinh xuống, kéo lá cờ Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam lên, kết thúc 20 năm cuộc chiến tranh Việt Nam.