Từ điển không phải là tự điển

Thụy Bất Nhi. |

Chuyện xảy ra với hai cha con người bạn đồng liêu, khi người viết tình cờ ghé thăm, đàm đạo về chữ nghĩa. Người bạn đang lúc tranh luận về một từ dùng, bảo cậu con trai vào phòng sách lấy cuốn từ điển tiếng Việt. Cậu con trai hớn hở vâng lời, nhưng khi đem sách ra lại là cuốn tự điển. Người bạn ngẩn người ra một lúc rồi bảo: “Bây giờ, bọn trẻ không thể phân biệt nổi từ điển và tự điển nữa rồi”.

Câu nói ấy, như một lời oán thán không trách được, nhưng nghiệm ra, phải chăng đây là thực trạng phải đối mặt của cộng đồng hiện nay?

Trong tiếng Việt, sự thật, từ và tự, khi viết chữ quốc ngữ ký âm latin, hai chữ này khác nhau thanh điệu, nhưng khi đối chiếu với nghĩa từ gốc tiếng Hán Việt, sẽ khác nhau hoàn toàn.

Chữ tự (字) có nghĩa là chữ viết. Chữ này, gồm bộ miên (宀, mái nhà) và bộ tử (子, con trai) với nghĩa đầu tiên là sinh đẻ, diễn ý trong nhà có thêm một đứa con trai, về sau được dùng là chữ viết, diễn ý một đứa con trai ngồi trong nhà, tức là đang học viết chữ.

Chữ từ (辭) có nghĩa là từ dùng, tiếng nói, theo chữ Hán được diễn tả là những đường nét được vạch ghi trên đá, nói về cái mới mẻ. Bộ tân(辛, vị cay) được thể hiện ở đây có nghĩa là mới mẻ, dùng như chữ tân (新, mới). Điều này gắn với lịch sử hình thành ngôn ngữ và chữ viết, do người cổ đại sẽ dùng đá để khắc các từ dùng lên vách đá trong hang động, để chỉ những sự vật, sự việc mới phát hiện. Người sau cứ theo đó học hỏi, phát âm thành tiếng nói hàng ngày.

Chữ từ này, phát triển về sau còn được diễn tả thành chữ từ (詞) gồm bộ ngôn (言, lời nói) và chữ ty (司, chức quan) chú âm đọc, nghĩa là từ chỉ vào lời nói ra, đọc giống chữ ty, tức là chữ từ: tiếng nói.

Sự khác biệt giữa từ và tự như vậy, là rất rõ ràng. Khi gắn với chữ điển (典, sự việc cũ), hai từ này sẽ tạo thành tự điển (ghi lại phép tắc chữ viết) và từ điển (ghi lại phép tắc tiếng nói) có nghĩa khác nhau.

Thực tế, việc biên soạn tự điển và từ điển, với giới nghiên cứu, cũng là có sai biệt rất lớn. Tự điển yêu cầu việc sưu tầm tra cứu, ghi chép lại những từ vựng trong hành văn, viết lách, là các từ dùng đã chuẩn hóa, trở thành văn tự. Từ điển lại yêu cầu sưu tầm tra cứu, thống kê lại những từ dùng của một ngôn ngữ nhất định, gồm cả những từ dùng đã chuẩn hóa đến phái sinh, rồi những biến thể khác của từ dùng hàng ngày trong cuộc sống. Nói đơn giản, việc tra cứu những từ địa phương, như “này nọ, mô tê”, sẽ thuộc về từ điển, chứ không tìm thấy được trong tự điển. Nghĩa của đa số từ trong từ điển, cũng phong phú đa dạng và có biên độ thể hiện rộng lớn hơn tự điển nhiều.

Điều rất đáng tiếc là với hoạt động xã hội hiện nay, sự khác biệt giữa hai khái niệm này bị xem nhẹ, đa phần người dùng không nhìn thấy ranh giới nghĩa từ, dẫn đến việc dùng từ nhầm lẫn và dần mờ nhạt đi nghĩa đúng.

Rất nhiều người gần như không phân biệt được một cuốn tự điển sẽ khác một cuốn từ điển như thế nào, và hậu quả khi cần học ngoại ngữ từ tiếng Việt, sẽ có nhầm lẫn để chọn lựa tự điển và từ điển!

Giãn cách và cách ly

Thụy Bất Nhi. |

Dư luận Đà Nẵng hai hôm nay lại sôi nổi chuyện giãn cách, khi cộng đồng mạng xã hội chia sẻ đề xuất từ sở Công Thương Đà Nẵng về điều tiết người dân đi chợ thưa lượt lại, nhằm hạn chế tiếp xúc gần, gây nguy hiểm trong mùa dịch bệnh. Theo đó, Đà Nẵng thể hiện tinh thần cần tăng cường hơn nữa hiệu quả giãn cách xã hội, trước những diễn biến phức tạp hơn của tình hình và từ số bệnh nhân tử vong liên quan COVID-19 tăng thêm.

Có niềm tin, sẽ chiến thắng!

Thụy Bất Nhi. |

Hôm nay, Bộ Y tế đã phát động chiến dịch “Niềm tin chiến thắng”, kêu gọi cộng đồng tăng cường các biện pháp phòng chống dịch, truyền đi thông điệp đoàn kết, lạc quan, chia sẻ để cả nước đồng tâm hiệp sức chống dịch.

Đồng tâm nhất trí

Thụy Bất Nhi. |

Chỉ trong hôm nay, Đà Nẵng đã nhận thêm hơn 10 tấn hàng hóa y tế, thực phẩm từ các nguồn thiện nguyện xã hội, trao về sở Lao động địa phương. Hàng chục gói tài trợ, đoàn hỗ trợ khác từ nhiều tỉnh thành cũng đang hối hả vận chuyển về Đà Nẵng, với tinh thần cùng chung tay đối phó diễn biến dịch bệnh. Có thể nói, chưa bao giờ cả nước lại hừng hực một tinh thần kết nối hành động, đồng tâm nhất trí như vậy!

Lương thiện và tử tế

Thụy Bất Nhi. |

Chưa đầy 2 giờ đồng hồ sau khi chính quyền Đà Nẵng “phát tín hiệu” cần chung sức hỗ trợ dập tắt dịch bệnh trên địa bàn, thành phố Hải Phòng đã gấp rút “chi viện” 33 cán bộ y tế, 20 ngàn khẩu trang và ủng hộ 5 tỷ đồng. Bình Định gửi 25 người chi viện... 

Nhiều người cho rằng, đây quả là hành động tử tế trong bối cảnh cả nước đối mặt những gieo neo bởi diễn biến bất thường của dịch bệnh COVID-19.