Qui hay Quy: Chẳng khác, nhưng mà không giống nhau

Thụy Bất Nhi. |

Hôm nay 24..82020, UBND tỉnh Bình Định thông tin đã có văn bản gởi các bộ hữu quan xem xét, trình Thủ tướng Chính phủ điều chỉnh công bố tên thành phố Qui Nhơn chính xác là thành phố Quy Nhơn. Câu chuyện âm tiết “i” hay “y” theo đó lại đáng được đem ra luận bàn.

Văn bản địa phương dẫn rõ, “tên gọi Quy Nhơn có từ năm 1602, khi chúa Nguyễn Hoàng đổi phủ Hoài Nhơn thành phủ Quy Nhơn và coi đây là đơn vị hành chính cấp tỉnh. Năm 1832, vua Minh Mạng đổi tên phủ Quy Nhơn thành tỉnh Bình Định”. Theo đó, chữ Quy được định ước dùng nguyên âm “y” khi chuyển sang ký âm latin tiếng Việt, chứ không dùng âm “i”. Nên địa phương đề nghị cách viết tên thành phố Quy Nhơn theo truyền thống.

Cách lập luận như vậy của địa phương không chưa sáng tỏ được vấn đề sai biệt giữa chữ Qui và chữ Quy, theo đó dễ dẫn ra những tranh luận tiếp, mà nhiều người sẽ cho là “địa phương võ đoán”.

Tuy nhiên, nếu nhìn nhận rõ sự phân biệt hai nguyên âm “i” và “y” trong cách dùng từ tiếng Việt, người ta sẽ nhận ra lựa chọn nào là hợp lý hơn.

Sự thật, trong lịch trình cải cách chữ viết tiếng Việt nhiều năm qua, tranh cãi dùng chữ “i” và chữ “y” đã kéo dài liên tục, giữa trường phái “nhất thể dùng một chữ” và trường phái “song hành hai âm tiết”. Bộ Giáo dục từng ra văn bản “nhất thể hóa hai âm tiết làm một” (năm 1980) rồi ra Quyết định 240 (1984) “quy định về chính tả tiếng Việt và thuật ngữ tiếng Việt” (do Bộ trưởng Nguyễn Thị Bình ký), bỏ nhất thể hóa hai âm tiết này.

Sự bất nhất này nảy sinh bất đồng trong ngành, dẫn đến việc giảng dạy ngữ pháp nhiều năm qua gặp nhiều trúc trắc khi đụng chạm những âm tiết đặc biệt, tùy thuộc quan niệm người dạy cũng như cộng đồng liên quan. Có thể thấy, xu hướng các địa phương phía bắc, và ngành giáo dục chủ yếu chọn nhất thể hóa hai âm tiết, trong khi các địa phương miền trung vào nam lại chọn sự song hành với lý do: thói quen viết và nói đã có từ lâu.

Có điều, dù tranh luận thế nào, các nhà giáo dục cũng nhận định chung một quy tắc dùng tiếng Việt với hai âm “i” và “y”. Đó là, với một từ cùng nghĩa, đa phần từ từ Hán Việt sẽ sử dụng âm tiết “y”, còn từ thuần Nôm sử dụng âm tiết “i”. Tất nhiên cũng có ngữ cảnh và hoàn cảnh từ tố bị thay đổi, song nhìn chung, đây là một quy tắc đã được ghi nhớ.

Một số nhà giáo dục đã có sự phân biệt khá tinh tế về sai khác của các cách dùng từ này. Họ chỉ rõ, dùng chữ “i” và chữ “y” ở từ thuần Việt và từ Hán Việt được chia tách thông qua ba phạm vi. Một là khả năng kết hợp của các từ tố, từ Nôm sẽ được dùng độc lập, ví dụ hai dòng sông, không ai viết hai hà. Hai là tính biểu cảm, từ thuần Việt thể hiện hình tượng cụ thể, ví dụ con đĩ, còn Hán Việt là hình tượng khái quát, ví dụ kỹ nữ. Ba là màu sắc phong cách, từ thuần Việt dùng cho khẩu ngữ, thông tục bình dân, ví dụ tụi lính, từ Hán Việt dùng chính quy, trang trọng, ví dụ binh sĩ.

Do đó, với những trường hợp tên riêng, cùng một ngữ nghĩa biểu hiện, thì tiếng Việt sẽ có sự ưu tiên lựa chọn chữ “i” cho tên thuần Việt và chữ “y” cho tên Hán Việt.

Thực tế theo tra cứu bảng tên chữ Nôm của các địa phương, có thể thấy, từ trước đây, tên gọi Quy Nhơn (歸仁) là một cụm từ Hán Việt.

Chữ Quy trong chữ Hán phổ biến nhất có ba chữ: 歸nghĩa là quay về, hội tụ (quy tụ, quy tập); 規 nghĩa là khuôn mẫu (quy tắc, quy định) và 龜 có nghĩa là con rùa (kim quy, long ly quy phụng).

Chữ Nhơn, thực tế là âm đọc trại của chữ Nhân, trong chữ Hán phổ biến có ba chữ: 人 nghĩa là con người (nhân loại, nhân cách), 仁 nghĩa là tình thương (nhân nghĩa, bất nghĩa), và 因là nguyên do, khởi đầu (nguyên nhân, hạt nhân).

Theo đó, người xưa chọn địa danh Quy Nhơn, là mong thể hiện đây sẽ là vùng đất hội tụ những điều nhân nghĩa. Chữ Quy Nhơn, theo đó là nghĩa từ Hán Việt hoàn toàn, không mang nghĩa từ thuần Nôm.

Khi ký âm latin tiếng Việt, chữ Quy có thể viết Qui, đọc là “kwi” (tiếng miền bắc) và “wi” (tiếng miền nam), không khác biệt. Nhưng để biểu hiện nghĩa từ cho chính xác, tên riêng Quy Nhơn nên viết là Quy Nhơn sẽ hợp lý hơn.

Về mặt thẩm mỹ, chữ Quy có đường nét cũng sẽ đẹp hơn khi trình bày, nhất là theo thói quen thường dùng của quảng đại người dân, trí thức địa phương đã chấp nhận âm tiết “y”.

Cho nên, việc tỉnh Bình Định đề xuất giữ nguyên danh từ Quy Nhơn thay cho Qui Nhơn, là có phần hợp lý hơn.

TAGS

Từ điển không phải là tự điển

Thụy Bất Nhi. |

Chuyện xảy ra với hai cha con người bạn đồng liêu, khi người viết tình cờ ghé thăm, đàm đạo về chữ nghĩa. Người bạn đang lúc tranh luận về một từ dùng, bảo cậu con trai vào phòng sách lấy cuốn từ điển tiếng Việt. Cậu con trai hớn hở vâng lời, nhưng khi đem sách ra lại là cuốn tự điển. Người bạn ngẩn người ra một lúc rồi bảo: “Bây giờ, bọn trẻ không thể phân biệt nổi từ điển và tự điển nữa rồi”.

Giãn cách và cách ly

Thụy Bất Nhi. |

Dư luận Đà Nẵng hai hôm nay lại sôi nổi chuyện giãn cách, khi cộng đồng mạng xã hội chia sẻ đề xuất từ sở Công Thương Đà Nẵng về điều tiết người dân đi chợ thưa lượt lại, nhằm hạn chế tiếp xúc gần, gây nguy hiểm trong mùa dịch bệnh. Theo đó, Đà Nẵng thể hiện tinh thần cần tăng cường hơn nữa hiệu quả giãn cách xã hội, trước những diễn biến phức tạp hơn của tình hình và từ số bệnh nhân tử vong liên quan COVID-19 tăng thêm.

Có niềm tin, sẽ chiến thắng!

Thụy Bất Nhi. |

Hôm nay, Bộ Y tế đã phát động chiến dịch “Niềm tin chiến thắng”, kêu gọi cộng đồng tăng cường các biện pháp phòng chống dịch, truyền đi thông điệp đoàn kết, lạc quan, chia sẻ để cả nước đồng tâm hiệp sức chống dịch.

Đồng tâm nhất trí

Thụy Bất Nhi. |

Chỉ trong hôm nay, Đà Nẵng đã nhận thêm hơn 10 tấn hàng hóa y tế, thực phẩm từ các nguồn thiện nguyện xã hội, trao về sở Lao động địa phương. Hàng chục gói tài trợ, đoàn hỗ trợ khác từ nhiều tỉnh thành cũng đang hối hả vận chuyển về Đà Nẵng, với tinh thần cùng chung tay đối phó diễn biến dịch bệnh. Có thể nói, chưa bao giờ cả nước lại hừng hực một tinh thần kết nối hành động, đồng tâm nhất trí như vậy!